މި ބާވަތްތަކަކީ އެތަކެތި ނެތިދިއުމުގެ ބިރު ހީވެފައިވާ ނުވަތަ އެއެއްޗެއް ހިފުމުން ހާއްސަ ފާހަގަ ކުރެވޭ ދިރޭތަކެއްޗެވެ. ބައެއް ބާވަތްތަކުގެ ދިރޭތަކެތިވަނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ގާނޫނުތަކުން ހިމާޔަތްކޮށްފައެވެ. މީގެތެރޭގައި ގިނަބާވަތްތަކުގެ ދޫނި އަދި ކަނޑުގައި ދިރިއުޅޭ ތަފާތު މަސްމަހާމެހި ހިމެނެއެވެ. ދިވެހިރާއްޖެ ބައިވެރިވެފައިވާ ބައިނަލްޤުވާމީ މުއާހަދާތަކުންވެސް ގިނަބާވަތްތަކުގެ ދިރޭތަކެތި ހިމާޔަތް ކޮށްފައިވެއެވެ. މިމުއާހަދާތަކުގެ ދަށުން ދިވެހިރާއްޖޭގައި ހިފޭ މިބާވަތުގެ ދިރޭތަކެތީގެ މަޢުލޫމާތު އެއްކޮށް މިމައުލުމަތަތައް ހިއްސާކަރަމަކީ ސަރުކާރުގެ ކަމާބެހޭ އޮފީސްތަކުން ކުރަންޖެހޭކަމެކެވެ.
މިލިއުމުގައި އަލިއަޅުވައިލަނީ ރާއްޖޭގައި ކުރެވޭ ކަނޑުމަހުގެ މަސްވެރިކަމާއި ގުޅިފައިވާ ދިރޭއެމުގެ މަސްވެރިކަންކުރުމުގައި ދިމާވާ އީޓީޕީ ގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ދިރޭތަކެއްޗެވެ. އެންވެރިކަމާއި އީޓީޕީގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ތަކެތީގެ މައުލޫމާތު ލިބިފައިވާ ފަރާތްތަކުން ދެކޭގޮތުގައި މައިގަނޑު ހަތަރު ބާވަތެއްގެ އީޓީޕީ ދިރޭތަކެތި އެންވެރިކަމާ ގުޅިފައިވެއެވެ. އެއީ ފެހުރިހި، އެންބޯމަޑި (ނުވަތަ އެންމަޑި)، ވެލާކަހަނބުގެ އަދި ކޯމަހުގެ ބާވަތްތަކެވެ. ފާހަގަކުރަން ބޭނުންވާ މުހިންމު އެއްކަމަކީ މިހަތަރު ބާވަތަކީ އެންވެރިކަންކުރާއިރު ކޮންމެވެސް ސިފައެއްގައި އެންވެރިކަމުގެ ސަރަހައްދުގެ ތެރެއަށް ވަދެފާނެ (ނުވަތަ އިންޓަރެކްޓް ކޮށްފާނެ) ތަކެތިކަމެވެ. މާނައަކީ އެންވެރިކަންކުރާ ސަރަހައްދުން އީޓީޕީގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ބާވަތްތައް ފެނުމަކީ އެކަށީގެންވާކަމެކެވެ. ނަމަވެސް އެންވެރިކަމުގައި ހަރަކާތްތެރިވާ ކޮންމެފަހަރަކު އީޓީޕީގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ދިރޭތަކެއްޗާ ދިމާވުމަކީވެސް ހަމަ ނާދިރުކަމެކެވެ. އަދި ދިމާވާކޮންމެ ފަހަރަކު އެސޮރުމެނަށް ނޭދެވޭ އަސަރު ކުރުމަކީވެސް ދުރުކަމެކެވެ.
1. ފެހުރިހި
ފެހުރިހި (ވޭލް ޝާކް) މިއީ ދުނިޔޭގައި ލައްވާފައިވާ އެންމެބޮޑު މަހެވެ. މިސޮރުގެ ދިގުމިނުގައި 21މީޓަރު އަދި ބަރުދަނުގައި 40 ޓަނު ހުރެއެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގައި އަހަރުގެ ކޮންމެ ދުވަސްވަރެއްގައިވެސް ފެހުރިހިފެނެއެވެ. ދިވެހިރާއްޖެވަނީ ފެހުރި ފެންން ސަރަޙައްދެއްގެ ގޮތުގައި މަޝްހޫރުވެފައެވެ. އިންޑިޔާކަނޑުގައި ފެހުރިހި އެންމެގިނައިން މަރުވާކަމަށް ބެލެވެނީ އެންމެ ގިނައިން މަސްހިފުމަށް ބޭނުންކުރާ ކަރުމަޅި ދައު (ގިލްނެޓް) ގެ ސަބަބުންނެވެ. މިސަރަޙައްދުގައި މިފަދަ ދަލުމަސްވެރިކަންކުރާ 5000 އުޅަނދު ހަރަކާތްތެރިވާކަމަށް ރެކޯޑުކުރެވިފައިވެއެވެ. މިއީ އިރާން، ޕާކިސްތާން، އިންޑިއާ އޮމާން އަދި ސިރީލަންކާގެ އުޅަނދު ފަހަރެވެ. އޮޔާދާގޮތަށް އަޅާ ކަރުމަޅި ބޮޑުދާ ބޭނުންކޮށްގެން މަސްވެރިކަން ކުރުމަކީ މުޅި ދިވެހިރާއްޖޭގައި މަނާ ކޮށްފައިވާކަމެކެވެ. އަދި ބައިނަލް އަޤްވާމީ ޤަވައިދު ބުނާގޮތުން 2.5 ކިލޯމީޓަރަށްވުރެ ދިގު ދައު ބޭރުކަނޑުތަކުގައި އެޅުމަކީ މަނާކަމެކެވެ.
2. އެންބޯމަޑި (އެންމަޑި)
ފަރުތަކުގެ ކައިރީގައިއުޅޭ އެންބޯމަޑި (މަންޓާ ރޭ) އަކީ ރާއްޖޭގެ އެތެރެވަރިތަކުގައި އާއްމު މަޑިއެކެވެ. މިބާވަތުގެ މިއައްވުރެ ބޮޑު އެންބޯމަޑިއެއް (މަންޓާ ބިރޮސްޓްރިސް) މިއީ މާކަނޑުގައި އުޅޭމަޑިއެކެވެ. ބައެއްފަހަރަށް މިމަޑި ރާއްޖޭގެ އެތެރެވަރިތަކުން ފެނެއެވެ. އެތެރެވަރި ތަކުގައިއުޅޭ އެންބޯމަޑި އާއްމުކޮށް ފެންނަ ސައިޒަކީ 5.5މީޓަރެވެ. މިބާވަތުގެމަޑި އިންޑިއާ، ޕެސިފިކު ކަނޑު އަދި އެޓްލާންޓިކު ކަނޑުގެ އީކުއޭޓަރއާކައިރި އެތެރެވަރި ސަރަހައްދުތަކުން އާއްމުކޮށް ފެނެއެވެ. ރާއްޖޭގެސަރަހައްދުގެ އޮއިވަރަށް އަދި މޫސުމަށް އަންނަބަދަލާގުޅިގެން ކާނާޖަމާވާ ސަރަހައްދުތަކަށް އަންނަބަދަލަށްބަލައި އެންބޯމަޑި އެއްއަތޮޅުން އަނެއްއަތޮޅަށް ދަތުރުކުރާކަމަށް ބެލެވެއެވެ. ރާއްޖޭގައި އެންބޯމަޑި ޖަމާވާ ސަރަހައްދުތަކަށް އެސޮރުމެންބެލުމަށް އާއްމުކޮށް ފީނައެވެ. އެންބޯމަޑި އަގަތެރޭން ލޮނުގަނޑު ދައުރުކުރާހެން އަބަދުވެސް ދުވެދުވެތިބެއެވެ. އެންބޯމަޑި އާއި ފެހުރިއްސަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކަނޑުގެ މާހައުލާއިގުޅިފައިވާ ފަތުރުވެރިކަމަށް ދިވެހިރާއްޖެ މަޝްހޫރުވުމުގައި މުހިންމުރޯލެއް އަދާކުރާ އެއްޗެކެވެ.
3. ވެލާ/ ކަހަނބު
ދިވެހިރާއްޖޭގައި ފަސްބާވަތެއްގެ ވެލާކަހަނބު އުޅެއެވެ. ނަމަވެސް އެންމެ ގިނައިން ފެންނަނީ ދެބާވަތެކެވެ. އެއީ ވެލާ އަދި ކަހަނބެވެ. މީގެތެރެއިން ހަތަރުބާވަތެއް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ގޮނޑުދޮށްތަކަށް ބިސްއަޅައެވެ. ނަމަވެސް މުސިންބީ ރާއްޖޭގެ ގޮނޑުދޮށްތަކަށް ބިސްއަޅާކަމެއް އެގިފައެއްނެތެވެ. މުޅި އިންޑިއާ ކަނޑުގައިވެސް ހުރިހާބަތެއްގެ ވެލާކަހަނބުގެ އަދަދުދަނީ މަދުވަމުންނެވެ. ބެލެވޭގޮތުގައި މިހެން ވެލާކަހަނބު މަދުވަމުންދަނީ ކަނޑުތެރޭގައި މަސްހިފަން އަޅާ ބޮޑެތި ދަލުންނާއި ގޮނޑުދޮށްތަކަށް އަޅާ ބިސްތައް ނެގުމުގެ ސަބަބުންނެވެ.
4. ކޯމަސް
ރާއްޖެ ސަރަހައްދުން އަށްބާވަތުގެ ކޯމަސް ފެނެއެވެ. ބައެއްބާވަތްތައް ފެންނަނީ ހަމައެކަނި މާކަނޑުންނެވެ. އަނެއްބައި ބާވަތްތައް މާކަނޑުންނާއި އެތެރެވަރިތަކުން ފެނެއެވެ. މީގެތެރެއިން އެތެރެވަރިތަކުން ފެންނަ ކޯމަސްތައް ކޮންމެވެސްވަރަކަށް އެންވެރިކަންކުރާއިރު ދިމާވެއެވެ. މީގެތެރޭގައި ޕޭސްޓްރޮޕިކަލް ސްޕޮޓަޑް ޑޮލްފިން އަދި ބޮޓްލްނޯސް ޑޮލްފިން ހިމެނެއެވެ. ކަނޑުތެރޭގައި ދަތުރުކުރާ ކަންނެލީގެ ބާވަތްތައް ކޯމަހާއެކު އައިންހަދައިގެން ދަތުރުކުރެއެވެ.
މަތީގައި ބަޔާންކުރެވުނު އީޓީޕީގެ ތެރޭގައިހިމެނޭ ދިރޭތަކެތި ހިމާޔަތްކުރުމަށް ދިވެހިރާއްޖޭގައި ފިޔަވަޅުތަކެއް އަޅާފައިވެއެވެ. މިފިޔަވަޅުތައް އަޅާފައިވަނީ ފިޝަރީޒް ޤާނޫނުގެ ދަށުން (ގާނޫނު ނަމްބަރު 87/5) ހަދާފައިވާ ގަވައިދުތަކުން، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ތިމާވެށީގެ ގާނޫނު (ގާނޫނު ނަމްބަރު 93/4) އަދި ވިޔަފާރިކުރުމުގެ ގަވައިދުތަކުންނެވެ.
- ކޯމަހުގެ ބާވަތްތައްވަނީ ފިޝަރީޒް އެކްޓް (1993) އަދި ތިމާވެށީގެ ގާނޫނޫ (1993) ދަށުން ހިމާޔަތްކުރެވިފައެވެ.
- 1995ން ފެށިގެން ފެހުރިހީގެ މަސްވެރިކަން މަނާކޮށް އަދި 1998ގައިވަނީ ފަތުރުވެރިކަން ކުރާ ސަރަހައްދުތަކުގައި މިޔަރުގެ މަސްވެރިކަން ކުރުން މަނާކުރެވިފައެވެ.
- 1995ގައި ނެރުނު ފިޝަރީޒް އެކްޓުގެ ދަށުން 10އަހަރު ދުވަސްވަންދެން ރާއްޖޭގެ އެއްވެސް ހިސާބަކުން ވެލާކަހަނބު ހިފުން މަނާކުރެވުނެވެ. އަދި މިދިހައަހަރުހަމަވުމުން މިހާރުވަނީ މިމުއްދަތުއިތުރު ކޮށްފައެވެ. އެދުވަސްވަރު އިސްނެގުން މަނާނުކުރި ކަމުގައިވިޔަސް މިހާރު ވަނީ ވެލާކަހަނބު އާއްމުކޮށް ބިސްއަޅާ 13ރަށަކުން ވިސްނެގުން މުޅިން މަނާކުރެވިފައެވެ.
- އެންބޯމަޑީގެ ވިޔަފާރިކުރުން ވަނީ 1998ވަނައަހަރުން ފެށިގެން މަނާކުރެވިފައެވެ.
